A-Z Design Lexicon: Gianfranco Frattini
Το A–Z Design Lexicon είναι ένα επιμελημένο αρχείο για τα ονόματα, τις ιδέες και τα έργα που ορίζουν το σύγχρονο design.
«Κάθε στοιχείο, έως και το πιο μικρό αντικείμενο, σχεδιάστηκε σε σχέση με το συνολικό σχέδιο.»
Ο Gianfranco Frattini δεν είναι ένας σχεδιαστής που τον ανακαλύπτεις με μια ματιά. Ο Gianfranco Frattini εργάστηκε για πενήντα χρόνια στο κέντρο του ιταλικού design χωρίς να αναζητήσει ποτέ το προσκήνιο. Τα αντικείμενά του προσφέρονται χωρίς επιμονή — αργά, μέσα από την αναλογία, μέσα από την ποιότητα μιας ένωσης, μέσα από τον τρόπο που μια επιφάνεια δέχεται το φως. Ήταν, με την πληρέστερη έννοια, ο σχεδιαστής των σχεδιαστών: η επιρροή του γίνεται περισσότερο αισθητή, η αυστηρότητα γίνεται η ίδια σχεδιαστική επιχειρηματολογία.
Ο Frattini γεννήθηκε στην Πάδοβα το 1926 και σπούδασε στο Politecnico di Milano, όπου φοίτησε στο εργαστήριο του Gio Ponti — έναν μέντορα με μεγάλη επιρροή και ένα εργαστήριο που, στις αρχές της δεκαετίας του ’50 αποτέλεσε ένα από τα πιο γόνιμα περιβάλλοντα του ευρωπαϊκού design. Εκεί γνώρισε τον Cesare Cassina, τον επιχειρηματία που έμελλε να γίνει ταυτόχρονα «χορηγός» και φίλος για μια ζωή. Όταν ο Frattini συμμετείχε σε διαγωνισμό design με μια μικρή ανακλιντήρια καρέκλα και δεν κέρδισε, ο Cassina πρότεινε να προχωρήσουν σε παραγωγή παρά ταύτα. Η χειρονομία ήταν διορατική. Εγκαινίασε με αυτό το κάθισμα μια συνεργασία που διήρκησε δεκαετίες και παρήγαγε μερικά από τα πιο διαχρονικά έπιπλα της ιταλικής μεταπολεμικής περιόδου.
Το 1956, ο Frattini συνίδρυσε την ADI — την Associazione per il Disegno Industriale — μαζί με πολλά από τα πρόσωπα που θα σχημάτιζαν το κίνημα Made in Italy. Άνοιξε το δικό του εργαστήριο την ίδια χρονιά. Ενώ άλλοι της γενιάς του κινήθηκαν προς την προβοκάτσια ή το θέαμα, ο Frattini κινήθηκε προς τα «μέσα» — προς την τέχνη, το υλικό, την «ειδική» ευφυία που το ξύλο, το ατσάλι και το φως κουβαλούν εντός τους. Η στενή του φιλία με τον επιπλοποιό Pierluigi Ghianda, δεν ήταν απλώς συμπληρωματική στην πρακτική του. Ήταν η ίδια η πρακτική. Το design, για τον Frattini, ήταν αδιαχώριστο από τη γνώση του πώς κατασκευάζονται τα πράγματα.
Mod. 530 (1957, Bernini)
Το γραφείο 530 είναι μια άσκηση στην σιωπή. Σε μια εποχή που το ιταλικό design ανακάλυπτε τις εκφραστικές δυνατότητες του πλαστικού και τη δραματική χειρονομία, ο Frattini στράφηκε σε ένα λεξιλόγιο ακριβών αρμολογιών. Ο μηχανισμός του καπακιού «που πέφτει σαν καταρράκτης», ενεργοποιεί μια επιφάνειας γραφής με επένδυση δέρματος και αποκαλύπτει ένα τέλεια οργανωμένο εσωτερικό: γυάλινα ράφια, μικρές θήκες για καθημερινή χρήση. Είναι ένα έπιπλο που σκέφτεται. Το 530 ανήκει στην παράδοση του γραφείου σχεδιασμένου από αρχιτέκτονα: αποκαλύπτει πως ο τρόπος που εργάζεται κανείς διαμορφώνεται από το γραφείο στο οποίο εργάζεται.
Mod. 804 (1961, Bernini)
Αν το 530 αφορά την περίκλειση, το 804 αφορά την αποκάλυψη. Ένα γραφείο απογυμνωμένο στην απαραίτητη γεωμετρία του — μια ακριβής ορθογώνια επιφάνεια, πόδια εξαιρετικής αναλογίας, μια επιφάνεια που δεν ζητά τίποτα άλλο από το να καθίσεις και να αρχίσεις. Η συνεργασία του Frattini με την Bernini απέδωσε μερικά από τα πιο συγκρατημένα έργα του, και το 804 είναι ίσως η καθαρότερη έκφραση αυτής της εγκράτειας: το γραφείο ως πράξη εμπιστοσύνης στον χρήστη, μια επιφάνεια που δεν διατυπώνει κανένα επιχείρημα πέραν αυτού της σαφήνειας.
Sesann (1970, Cassina / Tacchini)
Ο καναπές Sesann έρχεται ως ένα είδος παραδόξου: είναι ταυτόχρονα αρχιτεκτονικός και βαθιά μαλακός. Ο επιχρωμιομένος σκελετός από ατσάλινους σωλήνες — ορατοί, δομικοί, αδιαπραγμάτευτοι — συγκρατεί ένα σώμα μαξιλαριών τόσο γενναίο ώστε το αποτέλεσμα να είναι η πλήρης περικύκλωση. Η ένταση μεταξύ της σκληρότητας του σκελετού και της απαλότητας που συγκρατεί είναι ακριβώς το ζητούμενο: ο Frattini καταλάβαινε ότι η άνεση δεν είναι η απουσία της δομής, αλλά η συνέπειά της. Η Cassina το παρήγαγε από το 1970· η Tacchini το επανέφερε το 2015 αποδεικνύοντας την καινοτομία του συγκεκριμένου design, ακόμη και σήμερα.
Boalum (1970, Artemide) — με τον Livio Castiglioni
Το Boalum είναι η εξαίρεση στον κατάλογο του Frattini — το έργο που εγκαταλείπει τη γλώσσα της τέχνης και της ακρίβειας. Σχεδιασμένο μαζί με τον φίλο και συνεργάτη του Livio Castiglioni, είναι ένας φωτεινός σωλήνας από διαφανές πλαστικό, ευέλικτος, επεκτάσιμος, που διατάσσεται σε οποιαδήποτε μορφή επιλέξει ο χρήστης. Μοιάζει — και το όνομα το κάνει προφανές — με έναν βοα κατασκευασμένο από φως. Το Boalum βρίσκεται σήμερα στις μόνιμες συλλογές του Smithsonian και του MoMA, μνημονεύοντας μια στιγμή: όταν δύο σχεδιαστές ρώτησαν τι θα μπορούσε να είναι ένα φωτιστικό χωρίς σταθερή μορφή. Η απάντηση ήταν ταυτόχρονα παιγνιώδης και σοβαρή, όπως τείνουν να είναι οι καλύτερες συνεργασίες.
Mod. 780 (1976, Cassina)
Η σειρά 780 μικρών τραπεζιών είναι το αντικείμενο που αποκαλύπτει πιο καθαρά την κατανόηση του Frattini για τη σχέση μεταξύ ενός μεμονωμένου πράγματος και μιας σειράς πραγμάτων. Τέσσερα κυλινδρικά τραπεζάκια, το καθένα διαφορετικού ύψους, καθένα με αναστρέψιμη επιφάνεια σε μαύρη και λευκή λαμιναριστή επιφάνεια — στοιβαγμένα σε μία μοναδική στήλη. Το χιούμορ είναι ήρεμο: ένα πρόβλημα αποθήκευσης λυμένο τόσο επιδέξια ώστε η λύση να γίνεται η ίδια η αισθητική. Ξύλο, λάκα, αναλογία. Όλα σε τέλεια ισορροπία.
Bumper Bed (1976)
Το Bumper Bed κατέχει διαφορετικό τόνο από τον υπόλοιπο κατάλογο του Frattini — πιο χειροπιαστό, πιο αισθησιακό, πιο διατεθειμένο να αφήσει την απαλότητα να είναι το ίδιο το θέμα. Το προστατευτικό κεφαλάρι τυλίγεται γύρω από το πλαίσιο του κρεβατιού, με μια συνέχεια που αρνείται την συνήθη διάκριση μεταξύ δομής και ταπετσαρίας. Δεν υπάρχουν σκληρές ακμές όπου θα τις περίμενες. Το αποτέλεσμα είναι ένα αντικείμενο που επιλύεται από μέσα προς τα έξω, σαν η μορφή να είχε καταλήξει στο σώμα και όχι στο σχεδιαστήριο. Στο Bumper, ο Frattini απέδειξε ότι η εργασία του δεν ήταν η λιτότητα — ήταν ο έλεγχος. Και ο έλεγχος, στα σωστά χέρια, μπορεί να παράγει κάτι που πλησιάζει στην τρυφερότητα.
Αυτό που ενώνει αυτά τα έξι έργα δεν είναι μια χαρακτηριστική αισθητική αλλά μια συνεπής στάση: ότι κάθε αντικείμενο υπάρχει σε σχέση με κάτι άλλο — με το σώμα που το χρησιμοποιεί, τον χώρο που το περιέχει, το χέρι που το έφτιαξε. Ο Frattini αποκαλούσε αυτό total design, μια πεποίθηση ότι κανένα στοιχείο ενός χώρου δεν είναι τυχαίο, ότι ακόμα και το ταβάνι είναι μια επιφάνεια που αξίζει σκέψη. Τα έπιπλά του υπηρετούν αυτή την πεποίθηση ήσυχα, χωρίς διακήρυξη. Δεν ζητούν να τα κοιτάζεις. Ζητούν, πιο ταπεινά και πιο απαιτητικά, να συνκατοικήσεις μαζί τους — και ανταμείβουν αυτή την εγγύτητα με μια ζεστασιά που τα πιο εκφραστικά αντικείμενα σπάνια επιτυγχάνουν.
