A-Z DESIGN LEXICON: Eileen Gray — E-1027
To A-Z DESIGN LEXICON είναι ένα επιμελημένο αρχείο ονομάτων, ιδεών και έργων που ορίζουν το σύγχρονο τοπίο του design.
«Δεν προσπαθήσαμε να δημιουργήσουμε μια γραμμή ή μια μορφή για τη χάρη της· παντού σκεφτόμαστε τον άνθρωπο, τις ευαισθησίες του, τις ανάγκες του.»
Υπάρχουν σπίτια που «αποδεικνύουν» ιδέες. Το E-1027 είναι κάτι πολύ πιο σπάνιο: ένα σπίτι που ενσαρκώνει μια πεποίθηση. Η Eileen Gray το σχεδίασε μεταξύ του 1926 και του 1929 σε ένα βραχώδες ακρωτήριο στη Μεσόγειο στο Roquebrune-Cap-Martin, και το σχεδίασε εξ ολοκλήρου — το κτίριο, τα έπιπλα, τα χαλιά, τον φωτισμό, την αποθήκευση, τη σχέση μεταξύ εσωτερικού και εξωτερικού, μεταξύ ηλιακού φωτός και σκιάς. Τίποτα δεν προήλθε από εξωτερική πηγή. Τίποτα δεν ήταν τυχαίο. Κάθε αντικείμενο στο σπίτι ήταν μια απάντηση στον τρόπο με τον οποίο ένα σώμα κινείται μέσα στον χώρο, πώς ένας άνθρωπος αναπαύεται, διαβάζει, τρώει, σκέφτεται.
Το όνομα της οικείας ήταν ο κώδικας μιας σχέσης. Ε για το όνομα της Eileen, 10 για τον Jean, 2 για το επώνυμό του – Badovici, 7 για την Gray. Ο Jean Badovici, αρχιτέκτονας και ο ίδιος, ήταν εραστής και συνεργάτης της Gray. Ως κριτικός αρχιτεκτονικής έγινε ο άνθρωπος που την ενθάρρυνε να πραγματοποιήσει το έργο μόνη της. Το σπίτι ήταν δικό της με κάθε έννοια: στη φιλοδοξία, στην εκτέλεση και στην αξιοσημείωτη συνοχή της εσωτερικής του ζωής. Όταν ο Le Corbusier επισκέφθηκε το οίκημα, μάλιστα το επισκεπτόταν συχνά, ένιωσε την έλξη για κάτι που σαφ΄ψς αναγνώρισε και αδιαμφισβήτητα φθόνησε. Κατοπινά ο ίδιος ζωγράφισε τοιχογραφίες στους τοίχους παρακάμπτοντας την επιθυμία της Eileen Gray, το εσωτερικό να παραμείνει ελεύθερο από κάθε διακόσμηση.
Αυτό που ακολουθεί δεν είναι ένας κατάλογος αντικειμένων. Είναι η αφήγηση ενός ολοκληρωμένου περιβάλλοντος, ενός από τα λίγα στην ιστορία του σύγχρονου design όπου αρχιτεκτονική και έπιπλα συνελήφθησαν μαζί, από τον ίδιο νου, για το ίδιο σώμα, στον ίδιο τόπο.
Transat Chair (1925–1927)
Το όνομα είναι συντόμευση της λέξης transatlantique και προδίδει την πηγή της έμπνευσης: τις ανακλινόμενες καρέκλες καταστρώματος των μεγάλων ωκεανόπλοιων, μηχανές αναψυχής που απλώνονταν στα καταστρώματα πρώτης θέσης της δεκαετίας του 1920. Η Gray πήρε την ιδέα και την απέγδυσε από κάθε ρομαντισμό, κρατώντας μόνο τη λογική. Ένα ξύλινο πλαίσιο από ξύλο, εύκαμπτο με ανοιχτόχρωμο κόκκο, που αρθρώνεται σε ανακλινόμενη θέση μέσω χρωμιωμένων μεταλλικών αρθρώσεων εξαιρετικής λεπτότητας. Ένα λακαριστό πάνελ κάθεται ανάμεσα στα μπράτσα και ένα ελεύθερο δερμάτινο μαξιλάρι ολοκληρώνει το κάθισμα. Το Transat είναι μια καρέκλα που κινείται, που ρυθμίζεται, που φιλοξενεί το σώμα σε διαφορετικές ώρες της ημέρας και διαφορετικές στάσεις ανάπαυσης. Είναι επίσης, διαβάζοντας από οποιαδήποτε γωνία, μια σύνθεση πλήρους κομψότητας — αν και η κομψότητα δεν ήταν ποτέ ο σκοπός. Ο σκοπός ήταν η άνεση. Η κομψότητα ακολούθησε.
Adjustable Table E-1027 (1927)
Η ιστορία που διηγήτο η Gray για αυτό το τραπέζι είναι οικεία και ακριβής: το σχεδίασε για την αδερφή της, που της άρεσε να τρώει πρωινό στο κρεβάτι χωρίς να πέφτουν ψίχουλα στα σεντόνια. Η βάση του τραπεζιού αποτελείται από δύο κυκλικούς δακτύλιους φτιαγμένους από ατσάλινους σωλήνες. Έχουν τη δυνατότητα να γλιστρούν κάτω από το πλαίσιο του κρεβατιού, ενώ το ύψος ρυθμίζεται από έναν οδοντωτό μηχανισμό που σταθεροποιείται με μια μικρή αλυσίδα. Μια γυάλινη επιφάνεια, ένα χρωμιωμένο στέλεχος και μία κυκλική βάση. Είναι ένα από τα πιο λειτουργικά και έξυπνα αντικείμενα του εικοστού αιώνα. Σίγουρα ένα από τα πιο όμορφα. Η ευφυία και η ομορφιά συναντώνται στο ίδιο σώμα. Το MoMA το απέκτησε για τη μόνιμή συλλογή του το 1978. Συνεχίζει να παράγεται σήμερα, ακολουθώντας πιστά το πρώτο σχέδιο. Καμία αλλαγή ή αναθεώρηση δεν χρειάστηκε.
Rivoli Table (1927)
Εάν το τραπέζι E-1027 είναι ακριβές και σκόπιμο, το Rivoli είναι ελαφρύ και «κοινωνικό». Ένα χαμηλό, μερικώς αναδιπλούμενο τραπέζι από ατσάλι, που φιλοξένησε το «τσάι» στο σαλόνι του E-1027. Έγινε η επιφάνεια γύρω από την οποία συγκεντρωνόταν η συζήτηση, πάνω στην οποία τοποθετούνταν και αναδιατάσσονταν φλιτζάνια, βιβλία και μικρά αντικείμενα. Ο μηχανισμός αναδίπλωσής του επιτρέπει τη μετακίνηση μεταξύ δωματίων, την εμφάνισή του στην ταράτσα ή την σιωπηλή εξαφάνισή του όταν δεν χρειάζεται. Είναι ένα τραπέζι που κατανοεί την οικειότητα όχι ως σταθερή διάταξη αλλά ως ρευστή προσαρμογή. Πρόκειται για μια επιφάνεια που κερδίζει την «παρουσία» της σε ένα δωμάτιο επειδή ποτέ δεν την επιβάλλει.
Satellite Mirror (1927)
Ο Satellite Mirror στο δωμάτιο επισκεπτών του E-1027 είναι τοποθετημένος σε έναν αρθρωτό βραχίονα που εκτείνεται από τον τοίχο και περιστρέφεται σε πολλαπλούς άξονες, επιτρέποντας στον καθρέφτη να τοποθετηθεί σε οποιαδήποτε γωνία χρειάζεται. Είναι ένα ιδιαίτερο κράμα μηχανικής και επίπλου. Ο επιχρωμιωμένος βραχίονας είναι ένα μικρό γλυπτό από μόνος του, το κυρτό γυαλί περιβάλλεται από ένα δακτύλιο από μικρές λάμπες που φωτίζουν το πρόσωπο από όλες τις πλευρές. Η Gray το σχεδίασε ειδικά για το δωμάτιο επισκεπτών, κατανοώντας ότι ένας επισκέπτης σε άγνωστο χώρο χρειάζεται μεγαλύτερη ευελιξία από τον άνθρωπο που τον κατοικεί. Ο καθρέφτης Satellite είναι ένα από εκείνα τα αντικείμενα που λύνουν ένα πρόβλημα σε όλη τους την πληρότητα.
Tube Light (1927)
Η Gray σχεδίασε το Tube Light για το E-1027 την ίδια χρονιά με το Adjustable Table.Τα δύο αντικείμενα μοιράζονται μια κοινή αισθητική: την «υποταγή» της μορφής στη λειτουργία. Η φωτεινή πηγή είναι ένας λαμπτήρας φθορισμού που τηρείται κατακόρυφα από δύο μαύρες πλαστικές υποδοχές, στερεωμένες σε ένα χρωμιωμένο στέλεχος, πάνω σε κυκλική βάση. Δεν υπάρχει καπέλο. Δεν υπάρχει σώμα διάχυσης. Η πηγή φωτός είναι η λάμπα. Η Gray είχε παρατηρήσει ότι η γραμμική λάμπα φωτισμού άρχισε να κυριεύει την αρχιτεκτονική σκηνή του 1920. Αποφάσισε, με την χαρακτηριστική της ευθύτητα, να σχεδιάσει μια επιδαπέδια λάμπα που ήταν απλώς ένας φωτεινός σωλήνας. Σε φωτογραφίες της εποχής του E-1027, στέκεται σε δωμάτια δίπλα στο Adjustable Table και την καρέκλα Transat, σαν τα τρία αυτά αντικείμενα να είχαν σχεδιαστεί για να είναι μαζί. Άλλωστε είχαν φτιαχτεί για τον ίδιο τόπο, από το ίδιο πρόσωπο, με την ίδια πεποίθηση.
NonConformist Chair (1925–1929)
Η καρέκλα NonConformist, σίγουρα αυτοαναφορική για την Eileen, είναι ένα κάθισμα που αρνείται τις συμβάσεις της πολυθρόνας χωρίς να εγκαταλείπει τις απολαύσεις της. Ένα πλαίσιο από επιχρωμιωμένο σωλήνα υποστηρίζει επενδυμένα κομμάτια που με τη σειρά τους παραλαμβάνουν τον καθήμενο με ασυνήθιστη πληρότητα: η καμπύλη πλάτη, το γενναίο κάθισμα, τα μπράτσα στο σωστό ύψος. Είναι μια καρέκλα σχεδιασμένη για παρατεταμένη χρήση: για ανάγνωση, για συζήτηση, για τις μακριές ώρες μιας μέρας δίπλα στη θάλασσα. Στο αποκατεστημένο E-1027, τοποθετείται δίπλα στο Bibendum και το Transat ως μία από τρεις διαφορετικές προτάσεις για το πώς ένα σώμα μπορεί να συγκρατηθεί από μια καρέκλα. Η καθεμία απαντά διαφορετικά. Η Gray προφανώς χρειαζόταν και τις τρεις απαντήσεις παρούσες στο ίδιο δωμάτιο.
Méditerranée Rug (1929)
Η Gray ύφαινε χαλιά καθ' όλη τη διάρκεια της καριέρας της, και είναι μερικά από τα πιο υποτιμημένα στοιχεία της πρακτικής της. Το Méditerranée, σχεδιασμένο για το E-1027, παίρνει το όνομά του από τη θάλασσα μπροστά της: στο βαθύ μπλε του νερού, στο λευκό του φωτός. Η γεωμετρική αφαίρεση του σχεδίου του το συνδέει με την επιρροή De Stijl που διέτρεχε τη δουλειά της Gray στα τέλη της δεκαετίας του 1920, ωστόσο η παλέτα είναι εξ 'oλοκλήρου μεσογειακή: ζεστή, αλμυρή, φωτεινή. Σε ένα σπίτι όπου κάθε επιφάνεια ήταν μελετημένη, το χαλί θέτει τη βάση του δωματίου χωρίς να κυριαρχεί. Είναι το οριζόντιο επίπεδο που ολοκληρώνει τη σύνθεση, είναι η επιφάνεια στα πόδια μας που κάνει τον χώρο κατοικήσιμο.
Stool E-1027
Το Stool είναι το πιο ήσυχο αντικείμενο στην κατοικία E-1027, και ίσως το πιο χαρακτηριστικό. Ένα κυκλικό κάθισμα σε ατσάλινο πλαίσιο κυκλικής διατομής. Μπορεί να τοποθετηθεί δίπλα σε μια καρέκλα, να χρησιμοποιηθεί σε ένα vanity desk, να μετακινηθεί όπου χρειάζεται. Λύνει το ζήτημα των καθήμενων όταν όλες οι καρέκλες είναι κατειλημμένες, προσφέρεται για να ακουμπήσει κανείς κάτι στο σωστό ύψος, ή να κοντοσταθεί για μια στιγμή πριν συνεχίσει. Η Gray σχεδίασε δεκάδες αντικείμενα για το E-1027 σε αυτήν την κλίμακα — με ενσωματωμένες λύσεις αποθήκευσης, βραχίονες ανάγνωσης, περιστρεφόμενα συρτάρια — και το Stool ανήκει σε αυτήν την κατηγορία λύσης: μετρημένο ως προς τη φιλοδοξία, τέλειο στην εκτέλεση, αόρατο μέχρι να χρειαστεί. Και τότε γίνεται, ακριβώς σωστό.
Αυτό που αποδεικνύει η θερινή κατοικία E-1027, περισσότερο και με μεγαλύτερη πληρότητα από κάθε μανιφέστο, είναι ότι το μοντερνιστικό εγχείρημα δεν αφορούσε τη μηχανή. Αφορούσε τον άνθρωπο μέσα στη μηχανή. Η Gray κατανόησε κάτι που πολλοί σύγχρονοί της δεν κατανόησαν: ότι η αυστηρότητα και η άνεση δεν είναι αντίθετες, ότι ένα σπίτι μπορεί να είναι γεωμετρικά ακριβές και βαθιά αισθησιακό ταυτόχρονα, ότι η πειθαρχία του πλέγματος και η ζεστασιά του σώματος μπορούν να κατοικούν στο ίδιο δωμάτιο. Τα αντικείμενα που έφτιαξε για αυτό το σπίτι δεν είναι έπιπλα με οποιαδήποτε συνηθισμένη έννοια. Είναι επιχειρήματα — ήσυχα, υπομονετικά, αναντίρρητα.
